راه شلمچه- علی صمدی جوان، خبرنگار شهرآرانیوز؛ پاسخ اسماعیل بقایی به پرسشی که در نشست خبری امروز درباره پیشنهاد نخست‌وزیر قطر برای دستیابی ایران و آمریکا به یک توافق قابل اجرا، به‌جای توافقی کامل و ایده‌آل مطرح کردم، از یک جهت قابل تأمل بود: تهران نه اصل مذاکره را رد می‌کند و نه دستیابی به توافق را ناممکن می‌داند؛ اما حاضر نیست مفهوم توافق را از تأمین منافع و حقوق ملت ایران جدا کند. این تمایز، کلید فهم موضع کنونی جمهوری اسلامی در برابر تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان‌دادن به بحران است.

واقعیت این است که مسئله امروز فقط اختلاف بر سر پرونده هسته‌ای یا سطح تحریم‌ها نیست. پس از ماه‌ها تقابل نظامی، هزینه‌های امنیتی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی بحران برای تمام بازیگران منطقه افزایش یافته است. اختلال در امنیت انرژی و تردد دریایی، نگرانی کشورهای حاشیه خلیج فارس از گسترش درگیری و احتمال بازگشت تقابل مستقیم، همگی نشان می‌دهند که ادامه وضعیت موجود برای هیچ‌یک از طرف‌ها بدون هزینه نخواهد بود. در چنین شرایطی، پیشنهاد قطر برای حرکت به سمت یک توافق عملی را باید در چارچوب تلاش منطقه‌ای برای مهار بحران ارزیابی کرد.

اما در سوی دیگر، واشنگتن نیز به دنبال توافقی صرفاً برای پایان‌دادن به جنگ نیست. آمریکا می‌خواهد دستاوردهای موردنظر خود را در حوزه هسته‌ای و امنیت منطقه‌ای تثبیت کند و در عین حال، مانع تبدیل شرایط پس از جنگ به افزایش قدرت چانه‌زنی ایران شود. به بیان دیگر، یکی از چالش‌های اصلی مذاکرات این است که واشنگتن ممکن است بخواهد هزینه‌های تقابل را به امتیازگیری در میز مذاکره تبدیل کند؛ در حالی که تهران معتقد است نمی‌توان از ایران انتظار داشت پس از تحمل هزینه‌های سنگین، بدون تضمین منافع و حقوقش وارد توافقی یک‌طرفه شود.

اشاره بقایی به تجربه توافق پیشین نیز از همین منظر اهمیت دارد. برجام نشان داد که توافق عملی و حتی برخوردار از پشتوانه بین‌المللی، لزوماً به معنای برخورداری از ضمانت کافی برای اجرای تعهدات طرف مقابل نیست. خروج آمریکا از توافق در سال ۲۰۱۸، مسئله اعتماد را به یکی از دشوارترین موانع دیپلماسی ایران و آمریکا تبدیل کرد. بنابراین، وقتی سخنگوی وزارت خارجه از ضرورت تأمین منافع و حقوق ملت ایران سخن می‌گوید، در واقع به یک مسئله بنیادین اشاره دارد: توافقی که سازوکار اجرایی و تضمین مؤثر نداشته باشد، ممکن است صرفاً وقفه‌ای در بحران ایجاد کند، نه راه‌حلی پایدار.

در این میان، نقش قطر و پاکستان نیز قابل توجه است. حضور این دو کشور در مسیر انتقال پیام‌ها نشان می‌دهد که کشورهای منطقه بیش از گذشته به این جمع‌بندی رسیده‌اند که امنیت خلیج فارس و غرب آسیا را نمی‌توان مستقل از مناسبات تهران و واشنگتن تعریف کرد. با این حال، میانجیگری زمانی می‌تواند نتیجه‌بخش باشد که صرفاً به نزدیک‌کردن مواضع دو طرف محدود نماند و برای اجرای متقابل تعهدات نیز راهکاری قابل اتکا فراهم کند. استقبال ایران از تلاش‌های میانجیگرانه به معنای پذیرش هر پیشنهادی نیست؛ بلکه نشان‌دهنده بازماندن مسیر دیپلماسی در کنار حفظ مطالبات اساسی کشور است.

نکته مهم دیگر این است که تأکید بر توافق قابل اجرا نباید به معنای پایین‌آوردن سطح مطالبات ایران تفسیر شود. عملی‌بودن یک توافق، زمانی معنا دارد که هر دو طرف به تعهدات خود عمل کنند و نتیجه آن برای هر دو قابل قبول باشد. اگر قرار باشد همه ملاحظات امنیتی و هسته‌ای طرف مقابل در متن توافق دیده شود، اما حقوق اقتصادی، امنیتی و حاکمیتی ایران به وعده‌هایی مبهم و بدون ضمانت سپرده شود، چنین توافقی حتی اگر روی کاغذ قابل امضا باشد، در عمل پایدار نخواهد ماند.

به نظر می‌رسد پیام اصلی تهران در شرایط کنونی این است: دیپلماسی همچنان یک گزینه جدی است، اما نه به بهای نادیده‌گرفتن تجربه گذشته و نه با پذیرش معادله‌ای که در آن طرفی که هزینه تقابل را پرداخته، در نهایت به واگذاری امتیاز بیشتر وادار شود. مسئله امروز صرفاً رسیدن به توافق نیست؛ مسئله این است که توافق قرار است چه نظمی را در روابط دو طرف ایجاد کند. توافقی که بتواند حقوق ایران را تأمین کند و احتمال تکرار تقابل را کاهش دهد، می‌تواند مبنای خروج منطقه از چرخه بحران باشد؛ اما توافقی که فقط صورت مسئله را موقتاً پاک کند، احتمالاً زمینه‌ساز اختلاف و رویارویی بعدی خواهد شد.