معمای قدرت ایران

رضا باقرپور ـ راه شلمچه؛ در مرور تاریخ حاکمیت ایران، همواره تقاطع امر ملی و دینی محل تأمل بوده است. گاهی این دو ساحت در هم آمیخته و گاهی از یکدیگر منفک شده‌اند. شروع درست این همبستگی را به‌وضوح می‌توان در دوره صفویه مشاهده کرد. شاهان صفوی، با وجود پرچم‌داری تشیع، شاهنامه‌خوانی را نیز رواج می‌دادند، اما از عصر نادرشاه به بعد، تفکیک میان نهاد دین و سلطنت آشکارتر شد.

دوقطبی ملی ـ مذهبی در دوره قاجار و سپس پهلوی وارد مرحله تازه‌ای شد اما هیچ‌گاه این دو نهاد نتوانستند دیگری را حذف کنند. با این حال، دشمن همواره بیم آن را داشت که این دو نهاد به یکدیگر پیوند بخورند.

چنان‌که زبیگنیف برژینسکی، استراتژیست برجسته آمریکایی و نظریه‌پرداز امنیت ملی آمریکا، در این ارتباط می‌گوید: «آمریکا هرگز نباید اجازه دهد میان تشیع و ملی‌گرایی ایرانی وحدت ایجاد شود.»

برژینسکی معتقد بود که «ملی‌گرایی مذهبی تهدیدی بسیار جدی‌تر از تشیع برای منافع غرب است.» به باور او، «جمهوری اسلامی، منحصر در تشیع، قابل کنترل است زیرا در چارچوب مذهبی عمل می‌کند. اما ظهور یک ملی‌گرایی مذهبی، مستقل و تمدنی در ایران، می‌تواند وحدتی واقعی در میان مردم ایجاد کند و نفوذ منطقه‌ای ایران را از قالب شیعی فراتر ببرد و این، برای نظم جهانی غرب، خطرناک‌تر از حکومت آخوندی است.»

برژینسکی معمولاً از سه مؤلفه قدرت سخت (موشک)، قدرت نرم (فرهنگ) و بازدارندگی هسته‌ای در معادلات قدرت ایران سخن می‌گفت، اما نگرانی اصلی او، که از نگاهش حتی از این سه مؤلفه نیز مهم‌تر بود، مؤلفه‌ای است که خود آن را «سینرژی تمدنی» (Civilization Synergy) می‌نامد.

تلفیق «تشیع» و «ایرانیت» در یک زیست‌بوم سیاسی، قدرتی ترکیبی پدید می‌آورد که تمدن ایرانی ـ اسلامی را در برابر تمدن غرب قرار می‌دهد.

البته شاید در برهه‌هایی از تاریخ ایران، یکی از این دو نهاد کمرنگ شده باشند، اما به تعبیر صدرالمتألهین ملاصدرا، هستی در حرکت جوهری خویش از نقص به کمال می‌رود و هیچ توقفی در آن نیست. حتی زخم‌های تاریخ نیز می‌توانند به ماده‌ای برای تعالی بدل شوند و این، نشانه بلوغ و توحید تاریخی است.

و اکنون جمهوری اسلامی ایران در مسیر تحقق این تمدن قرار دارد و می‌خواهد آینده خود را با تکیه بر این ایده بسازد؛ آینده‌ای که به نظر می‌رسد جهان نیز نشانه‌های آن را دریافته است.